Макалалар
Инфляция, ставка жана экономикалык цикл: баары кандай байланыштуу
Баа эмнеге өсөт? Эмне үчүн борбордук банк ставканы көтөрөт, эгер андан кийин кредит кымбаттаса? Жакшы жылдардан кийин эмне үчүн кыйын жылдар келиши мүмкүн?
Бул процессти түшүнүү үчүн кадимки сатып алуудан баштайлы. Экономика көптөгөн ушундай аракеттен турат: кимдир бирөө сатып алат, кимдир бирөө сатат, кимдир бирөө карыз алат, кимдир бирөө акчаны кайтарып алат.
Бул жерде экономиканын жөнөкөйлөтүлгөн моделин карайбыз. Ал чыгым, киреше жана карыздын негизги байланышын көрсөтөт. Чыныгы жашоодо факторлор көп, ошондуктан бул моделди кийинки кризистин так календары деп кабыл алба.
1. Сенин сатып алууң — кимдир бирөөнүн кирешеси
Товар сатып алсаң же кызмат төлөсөң, келишим болот. Акча бересиң, ордуна бир нерсе аласың. Сатуучу киреше алат.
Мындан кийинки түшүндүрмө курулган ой келип чыгат:
Бир адамдын чыгымы — экинчисинин кирешеси.
Ишкана жана мамлекетте да ошондой. Алар товар сатып алышат, жумуш менен кызматты төлөшөт, ал акчаны алгандар аны андан ары коротушу мүмкүн.
Ошондуктан чыгымдын өзгөрүшү экономикага таасир этет. Сатып алуучулар көбүрөөк коротушса, сатуучулар көбүрөөк киреше алышат. Чыгым кыскарса, кимдир бирөөнүн кирешеси да азаят.
2. Кредит экономикага эмне үчүн күчтүү таасир этет
Сатып алууну табылган акча менен төлөсө болот. Же карыз акча менен.
Кредит бүгүн тапкандан көп коротууга мүмкүнчүлүк берет. Бирок карызды кайтарып, пайыз төлөө милдети пайда болот.
Бир жагынан азыркы мүмкүнчүлүгүң өсөт. Экинчи жагынан келечектеги кирешенин бир бөлүгү кредитти жабууга арналган.
Карыз алуу менен адам келечектеги чыгымдын бир бөлүгүн азыркыга жылдырат.
Карыз алганда көбүрөөк сатып ала алат. Акчаны кайтарганда башка сатып алууларга азыраак калат.
Ошентип кыймыл пайда болот: адегенде чыгым көбөйөт, анан чектелет. Муну көп адам менен ишкана кылса, бүт экономикага таасир этет.
Кредитор үчүн берилген карыз — актив: акчаны кайтарып алууну күтөт. Карыз алуучу үчүн ошол эле карыз — милдет: төлөшү керек.
3. Карыз акча өсүштү кантип баштайт
Кредит аны алганга гана таасир этпейт.
Шарттуу мисал мындай. Адам жылына 100 000 сом таап, дагы 10 000 карыз алат. Эми 110 000 корото алат.
Анын чыгымы башка катышуучулардын кирешеси болот. Жөнөкөй чынжырда кийинкиси 110 000 алып, дагы 11 000 карыз алып, 121 000 коротот.
Кошумча чыгым ушинтип андан ары өтөт.
Киреше өсөт, кредиторлор жаңы карызды даяр берет. Карыз алуучулар көбүрөөк таап, төлөмгө жакшыраак туруштук берерин көрүшөт.
Тегерек пайда болот:
Көбүрөөк кредит → көбүрөөк чыгым → көбүрөөк киреше → кредит алуу мүмкүнчүлүгү көбөйөт.
Бирок кошумча чыгым карыздан келди. Кийин бул карызды тейлөө жана кайтаруу керек.
4. Туруктуу жыргалчылык өсүшүн эмне берет
Экономикада дагы бир өсүш булагы бар — өндүрүмдүүлүк.
Жөнөкөй тилде бул көбүрөөк товар менен кызмат чыгаруу же жумушту натыйжалуураак кылуу жөндөмү.
Адамдар билим топтоп, иштөө ыкмасын жакшыртып, натыйжалуу жабдуу колдонсо, көбүрөөк пайдалуу жыйынтык жарата алышат.
Кредит жеткиликтүү чыгымдын көлөмүн тез өзгөртөт. Өндүрүмдүүлүктүн өсүшү экономика чындыгында эмне чыгара аларын акырын кеңейтет.
Бул эки мисал менен көрүнөт.
Телевизорду кредит менен алуу өзү карызды кайтаруу үчүн киреше жаратпайт. Кредит менен алынган трактор көбүрөөк өндүрүп, карызды жабууга акча табууга жардам бериши мүмкүн.
Маанилүү суроо: карыз келечектеги кирешени көбөйтөбү жана ошол киреше төлөмгө жетеби?
5. Инфляция кайдан келет
Инфляция — баанын жалпы деңгээлинин өсүшү.
Каралып жаткан моделде ал чыгым товар менен кызмат өндүрүшүнөн тез өскөндө пайда болот.
Сатып алуучулар көбүрөөк акча коротууга даяр, сатып алууга болгон нерсенин саны ошончолук өспөйт. Баа көтөрүлөт.
Кредит бул процессти күчөтө алат: өндүрүш өскөнгө чейин сатып алуучуларга чыгым үчүн каражат кошот.
Бул жерде инфляциянын бир механизми көрсөтүлгөн. Моделди түшүнүү үчүн байланышты көр: чыгым товар менен кызмат сунушунан тез өссө, баага басым пайда болот.
6. Пайыздык ставка эмне үчүн көтөрүлөт
Пайыздык ставка карыз акчаны колдонуу канча турарын көрсөтөт.
Борбордук банк ставкага таасир этип, алар аркылуу кредиттөө менен чыгымга таасир этет.
Жогорку ставкада карыз алуу кымбат. Кээ бир адам менен ишкана кредит керек сатып алууну кийинкиге калтырат же жаңы карыздан баш тартат.
Төмөн ставкада карыз алуу арзан. Сатып алуу же ишти өнүктүрүү үчүн карыз алуу кызыктырат.
Инфляция күчөгөндө ставканы көтөрүү чыгымдын өсүшүн токтотууга жардам берет.
Байланыш мындай:
Ставка жогору → кредит кымбат → жаңы карыз азыраак → чыгым жайыраак өсөт.
Бирөөнүн чыгымы экинчисинин кирешеси болгондуктан, сатып алуунун басаңдашы ишкана менен адамдардын кирешесине чагылат. Экономикалык активдүүлүк начарлашы мүмкүн.
Ошондуктан ставканы көтөрүү кыйын тандоо: баанын өсүшүн токтотуу керек, экономика үчүн кесепетти да эске алуу керек.
7. Төмөндөө кантип башталат
Кредит жеткиликтүү болгондо чыгым менен киреше өсүшү мүмкүн. Ставка көтөрүлгөндөн кийин жаңы карыз азыраак кызыктырат, коротуу мүмкүнчүлүгү кыскарат.
Ишканалар азыраак түшүм алат. Адамдар сатып алууга этияттанат. Экономикалык активдүүлүк төмөндөйт.
Мындай төмөндөөнү рецессия дейт.
Бул моделде чыгымдын кыскарышы бааны да түшүрүшү мүмкүн. Баанын жалпы деңгээлинин төмөндөшү — дефляция.
Аны арзаныраак сатып алуу мүмкүнчүлүгү деп гана кабыл алба. Баанын түшүшүнүн артында суроо-талаптын начардыгы, киреше менен жумуштун кыскарышы болушу мүмкүн.
Төмөндөө оор болуп, инфляция шартты жумшартууга тоскоол болбосо, борбордук банк ставканы төмөндөтүшү мүмкүн.
Карыз алуу арзандайт, кредиттөө менен чыгым жанланышы мүмкүн. Акырындык менен жаңы көтөрүлүү башталат.
8. Кыска экономикалык цикл деген эмне
Көтөрүлүү менен төмөндөөнүн ырааттуулугу кыска мөөнөттүү кредит цикли деп аталат.
Аны бир нече кадам менен көрсөтсө болот:
- Кредит жеткиликтүү, чыгым өсөт.
- Киреше көбөйөт, адамдар жана ишканалар көбүрөөк карыз алышат.
- Чыгым өндүрүштөн озуп кетсе, инфляция күчөйт.
- Ставканы көтөрүү карыз менен сатып алууну токтотот.
- Экономикалык активдүүлүк начарлайт.
- Ставканы төмөндөтүүгө шарт түзүлсө, жаңы көтөрүлүү мүмкүнчүлүгү пайда болот.
Бул цикл үчүн болжол менен бир нече жыл — 5–8 жыл деп айтылат.
Бул кайталануучу процесстин болжолдуу сүрөттөлүшү. Кийинки кризистин күнүн белгилөөгө мүмкүнчүлүк бербейт.
9. Карыз эмне үчүн ондогон жыл топтолушу мүмкүн
Дагы бир төмөндөөдөн кийин экономика калыбына келиши мүмкүн, бирок топтолгон карыз сөзсүз жоголбойт.
Жаңы көтөрүлүүдө адамдар менен ишканалар кайра карыз алышат. Убакыт өткөн сайын жалпы карыз кирешеден тез өсүшү мүмкүн.
Ошентип моделде узак мөөнөттүү кредит цикли пайда болот. Ага 75–100 жыл деп айтылат — бул да болжол, милдеттүү мөөнөт эмес.
Башында карыздын топтолушу коопсуз көрүнүшү мүмкүн.
Киреше өсөт. Кыймылсыз мүлк жана финансылык активдер кымбаттайт. Кредиторлор жаңы карызды даяр берет. Карыз алуучуларга абалы бекемделип жаткандай сезилет.
Бирок карызга туруштук берүү кирешеге жана төлөмгө көз каранды. Мүлктүн баасынын өсүшү бул жүктүн көбөйүшүн жашырышы мүмкүн.
Адам кымбат активге ээ болуп, үзгүлтүксүз төлөмгө кыйналышы мүмкүн.
10. Карыз көтөрүлбөс болуп калганда эмне болот
Бир учурда карыз төлөмдөрү кирешеге өтө катуу басат. Адамдар менен ишканалар башка чыгымды кыскартышат.
Бирок бирөөнүн чыгымы — экинчисинин кирешеси. Ошондуктан сатып алуунун массалык кыскарышы экономикадагы кирешени азайтат.
Карызды төлөө дагы кыйындайт. Кредиторлор карызды этият берет.
Кээ бир карыз алуучулар төлөм үчүн мүлк сатышат. Сатуучу көп болсо, активдердин баасы түшүшү мүмкүн.
Кошумча көйгөй пайда болот: кредиттин күрөөсү болгон мүлк эми азыраак турат. Кредиторлор берилген акчаны кайтарууга дагы күмөн санашат.
Тескери тегерек пайда болот:
Азыраак чыгым → азыраак киреше → карызды төлөө кыйыныраак → жеткиликтүү кредит азыраак → чыгым дагы азаят.
Бул баскыч карыз жүгүн азайтуу, же делевераж деп аталат.
11. Арзан кредит эмне үчүн кээде жетишсиз
Кадимки төмөндөөдө ставканы түшүрүү жардам бериши мүмкүн: карыз арзандап, чыгым жанланат.
Оор карыз кризисинде көйгөй тереңирээк. Карыз алуучулар милдетке мурунтан эле ашыкча жүктөлгөн.
Эски карызга туруштук бере албаганга арзан жаңы кредит дайыма жардам бербейт. Кредитор да кайтарууга күмөн санаса, акча бергиси келбеши мүмкүн.
Мындан тышкары ставка нөлгө жакын болушу мүмкүн. Андан ары түшүрүү мүмкүнчүлүгү чектелүү.
Ошондуктан мындай жагдайдан чыгуу топтолгон карыз жүгү менен иштөөнү талап кылат.
12. Карыз жүгүн азайтуунун төрт жолу
Төрт негизги жол бар.
Чыгымды кыскартуу
Адамдар, ишканалар жана мамлекет карызга көбүрөөк каражат багыттоо үчүн чыгымды азайтышат.
Бирок бүт экономика үчүн кыйынчылык бар: чыгымдын массалык кыскарышы кирешени да азайтат. Киреше карыздан тез түшсө, кирешеге салыштырма жүк дагы өсүшү мүмкүн.
Карызды кыскартуу же кайра кароо
Карыз алуучу милдетти аткара албаса, дефолт же реструктуризация болушу мүмкүн.
Дефолт — карыз милдетин аткарбоо.
Реструктуризация — карыздын шартын өзгөртүү: мисалы, төлөө мөөнөтүн узартуу, ставканы төмөндөтүү же кайтаруу суммасын кыскартуу.
Бул карыз алуучунун абалын жеңилдетиши мүмкүн. Кредитор азыраак, кийинчерээк же азыраак пайдалуу шартта алат. Демек, бул чечимдин да кесепети бар.
Каражатты кайра бөлүштүрүү
Мамлекет кыйын абалга түшкөндөргө көбүрөөк колдоо багытташы мүмкүн.
Бул жол салык жана кирешесин жоготкондорго жардам менен байланыштуу. Ошол эле учурда мындай чечим коомдун ар кандай топторунун ортосундагы чыңалууну күчөтүшү мүмкүн деп белгиленет.
Кошумча акча жаратуу
Борбордук банк акча жаратып, аны финансылык актив сатып алууга колдоно алат.
Бул процесс көп учурда «акча басуу» деп аталат. Бул жерде акчанын санын көбөйтүү түшүнүлөт, кагаз купюра чыгаруу милдеттүү эмес.
Мындай аракет финансы системасын колдоого жардам берет. Мамлекет өз кезегинде сатып алуу, жардам программалары жана башка чаралар аркылуу чыгымды колдой алат.
13. Ар кандай чараны айкалыштыруу эмне үчүн маанилүү
Ар жолдун кыйынчылыгы бар.
Чыгымды кескин кыскартуу төмөндөөнү тереңдетиши мүмкүн. Карызды кыскартуу кредиторлорго жоготуу алып келет. Каражатты кайра бөлүштүрүү талаш жаратат. Ашыкча акча жаратуу инфляцияны күчөтүшү мүмкүн.
Ошондуктан тең салмактуулук керек.
Максат — карызды кирешеге салыштырмалуу акырындык менен азайтуу, экономиканын калыбына келишин колдоо жана баанын ашыкча өсүшүнө жол бербөө.
Мындай чыгууда карыз жүгү жеңилдеп, экономикалык активдүүлүк калыбына келет. Бирок бул процесс жылдарга созулушу мүмкүн.
14. Акча жаратуу ар дайым инфляцияга алып келеби
Бул моделде жооп жалпы чыгымга эмне болоруна көз каранды.
Кредит кескин кыскарса, сатып алуучулар коротуу мүмкүнчүлүгүнүн бир бөлүгүн жоготот. Кошумча акча бул кыскарууну жарым-жартылай ордун толтурушу мүмкүн.
Ошондуктан акча жаратуу өзү эле каалаган жагдайда баанын бирдей өсүшүн билдирбейт.
Бирок ашыкча стимул инфляция коркунучун алып жүрөт. Чыгым кайра өндүрүштөн озсо, баага басым күчөйт.
Бул жерде акча, кредит, чыгым жана товар менен кызмат чыгаруунун айкалышын караш керек.
15. Жеке каржыга кайсы жыйынтык тиешелүү
Практикада үч принцип пайдалуу.
Карыздын кирешеден тез өсүшүнө жол бербе. Милдет төлөө мүмкүнчүлүгүнөн тез өссө, каржы абалы акырындык менен алсыз болот.
Кирешенин өсүшүн өндүрүмдүүлүктүн өсүшү менен салыштыр. Моделде туруктуу жыргалчылык канча пайдалуу жыйынтык жаралаарына байланыштуу. Чыгым менен карызды көбөйтүү гана жетишсиз.
Өндүрүмдүүлүктү өнүктүр. Билим, көндүм жана натыйжалуу иш узак мөөнөттүү өсүштүн негизин жаратат.
Бул принциптер каржы абалына кеңири карауга жардам берет. Киреше, милдет жана аларды келечекте аткаруу жөндөмү маанилүү.
Эмнени эстеш керек
Экономика келишимдерден турат. Биздин чыгым кимдир бирөөнүн кирешеси болот, ошондуктан сатып алуунун өзгөрүшү андан ары өтөт.
Кредит азыр көбүрөөк коротууга мүмкүнчүлүк берет, бирок келечектеги төлөмдү жаратат. Ал көтөрүлүүнү да, кийинки төмөндөөнү да күчөтүшү мүмкүн.
Ставка карыздын баасына таасир этет. Кредиттөө аркылуу чыгым, киреше жана баага таасир этет.
Карыз кирешеден узак убакыт тез өссө, ставканы кадимкидей түшүрүү жетишсиз болушу мүмкүн. Анда карыз жүгүн акырындык менен азайтуу керек.
Туруктуу өсүштүн негизи көбүрөөк пайдалуу товар менен кызмат чыгаруу жөндөмү бойдон калат.